In de beste familie, Rachel Cusk

De tijden van weleer keren nooit meer terug

Even denk je in ‘Brideshead Revisited’ van Evelyn Waugh beland te zijn, om je vervolgens af te vragen of je misschien te maken hebt met een van de Oxfordromans van Iris Murdoch. Niets is minder waar. Wel is de Engelse schrijfster Rachel Cusk (1967), met behoud van haar eigen stijl, in haar nieuwste boek ‘In de beste Familie’, schatplichtig gebleven aan haar illustere voorgangers.

De eenvoudige twintiger Michael is volledig in de ban van de aristocratische familie van zijn studiegenoot Adam Hanbury. Als hij in het begin van het boek door hen wordt uitgenodigd voor een groot zomerfeest in het weelderige Somerset, kijkt hij zijn ogen uit. Hij heeft het idee eindelijk tot zijn recht te komen in hun warme, indrukwekkende landhuis ‘Egypt’.
Hij wordt meteen verliefd op de feeërieke Caris, de zus van Adam. Pater familias Paul, een flamboyante macho met twee vrouwen, een ondefinieerbare kinderschaar en een schapenfarm, intrigeert hem mateloos.

Zestien jaar later zit Michael muurvast in een huwelijk met de labiele en vermoeide Rebecca, waarbij hun autistische zoontje Hamish symbool lijkt te staan voor het gebrek aan communicatie tussen beide echtelieden. Als Michael op een haar na aan de dood ontsnapt, omdat het balkon van zijn huis naar beneden stort, belt hij zijn oude vriend Adam, die inmiddels bouwkundig ingenieur is. Adam nodigt hem uit om naar ‘Egypt’ te komen, omdat hij hulp nodig heeft met de kudde drachtige ooien. Michael realiseert zich dat zijn balkon wel even kan wachten, omdat er meer fundamenten in zijn leven aan vernieuwing toe zijn, en stemt toe. Waar zal hij meer in het reine met zichzelf kunnen komen dan bij de wereldse Hanbury’s?

Op ‘Egypt’ aangekomen is er niets meer dat doet herinneren aan de dagen van toen. Vader Paul ligt met prostaatkanker in het ziekenhuis, de vrouwen leven in onmin met elkaar, de frêle Caris is een onverzorgde rebel geworden, het landhuis staat op instorten en het schapenbedrijf levert geen cent meer op. Ook Adam is niet meer de losbol van vroeger: hij woont met zijn redderende vrouw en twee kinderen in een nieuwbouwwijk.

Terwijl Michael nadenkt over zijn leven en zijn huwelijk, merkt hij dat er achter de idyllische façade van de Hanbury’s een gistende brij ligt, die elk moment als een lava over de heuvels van Somerset kan uitgulpen. De schrijfster zet dit sterk aan door een stel tirannieke honden ten tonele te voeren, die volledig door het lint gaan tijdens de afwezigheid van hun baasje Paul. Een explosie is onontkoombaar. Het fragment uit Tjechov’s ‘Kersentuin’ waar Rachel Cusk in het begin van haar boek aan refereert, geeft het al aan: hoe je ook vasthoudt aan rijkdom en traditie, de tijden van weleer keren nooit meer terug.

In het fragment van Tsjechov wordt een jongeman aangesproken. In hem kunnen we Michael ontdekken. Hij is de verteller in ‘In de beste Familie’ en zet zijn eigen zielenroerselen af tegen de door hem waargenomen teloorgang van de rijke Hanbury’s. Michael is advocaat, en zijn taal is hier en daar gezwollen. Zijn denktrant is zakelijk en observerend. In de groepsdiscussies tussen de Hanbury’s lijkt hij de spil te zijn. In plaats van met elkaar in gesprek te gaan, richten de ruziezoekers steeds het woord tot hem.

Hoewel alle personen sterk neergezet worden, springen Paul en Caris er uit. Zij staan lijnrecht tegenover elkaar. Paul is een krachtige, gespierde man met markante trekken. Hij lijkt zichzelf als een menselijke godheid te zien, een ‘nefer neter’, uit het oude Egypte. Hij zwaait de scepter over zijn ‘Egypt’ en kijkt neerbuigend op de anderen neer, waarbij vooral de goddeloze drie-eenheid vrouwen, nichten en joden het moet ontgelden.
In het verhaal is hij de alom aanwezige afwezige. Met zijn penis in het verband ligt hij in een ziekenhuisbed en de scène waarin hij fulmineert over de achttiende-eeuwse feministe Mary Wollstonecraft, is sterk.

Caris staat voor het tegendeel van Paul. Het schattige meisje van vroeger is uitgegroeid tot een onzekere slons die in een vrouwencommune woont. Ze voelt zich stelselmatig onderdrukt door het patriarchaat van haar ouderlijk huis. Haar vader had liever een zoon willen hebben, ze werd geslagen door Adam en haar moeder zag haar als rivale. Op haar zestiende liep ze van huis weg, om zestien jaar later vol verwijten terug te keren.

De man-vrouw verhoudingen spelen een grote rol in het boek. Niet alleen via de personages van Caris en Paul, maar ook in de beschrijvingen van het gezinsleven. Rachel Cusk heeft ook in haar eerdere boeken veel over het ouderschap geschreven. Er is constant een strijd tussen de seksen gaande. Het bijzondere van ‘In de beste Familie’ is, dat het een pleidooi is voor vrouwenemancipatie en sterke feministische trekken vertoont, maar dat het verhaal door de ogen van een man beschreven wordt. Een aardige man bovendien. Michael is een redelijk soft type die zelf bewust aan ‘soulsearching’doet. Hij snapt er alleen geen moer van, van vrouwen.

Als hij aan het eind van het boek naar huis terugkeert, wordt hij onder vuur genomen door Rebecca en haar vriendin Charlie. In het conflict dat tussen hen drieën ontstaat, is weergaloos mooi beschreven hoe Michael vastzit in zijn onbegrip. Hij observeert de twee vrouwen en zou in hun sfeer op willen gaan. Er ontstaat een vergelijkbare situatie met zestien jaar geleden waarin hij, aangedreven door aanbidding, deelgenoot wilde worden van de Hanbury’s clan. Zijn adoratie maakt dat hij als toeschouwer van een schilderij, verwoede pogingen doet in de lijst te stappen om zo onderdeel te worden van het geobserveerde. Maar hij blijft hoe dan ook buitenstaander.

‘In de beste Familie’ is te lezen als pageturner, een lekkere roman over persoonlijke zoektochten en familieruzies. Degene die moeite doet, zal echter veel lagen ontdekken. De symboliek van ‘Egypt’ bijvoorbeeld, het autistische kind, de loeiende bevallende ooien, de hellehonden. Ook de verwijzingen naar Tsjechov en Wollstonecraft geven het boek extra cachet. Misschien levert het zelfs op dat je blij kunt zijn met je eigen familie. Of dat je juist gerustgesteld bent, omdat je niet de enige bent die participeert in zo’n gistende brij…

Pauline van der Lans

Rachel Cusk ? In de beste Familie
De Bezige Bij

Recent

19 december 2017

Ontvoerd in Irak

Literair Nederland - 10 jaar geleden

14 november 2008

Houten Kruisen van Roland Dorgelès

Sterk door reële inslag

door Dominique Rothengatter

Ik ben normaal gesproken géén fan van oorlogsboeken. De vaak bloedige, mensonterende en dikwijls dodelijke handelingen van de strijdende partijen aan het front, vervullen me met afkeer. Maar dit oorlogsverhaal doet dat niet! Het pakt me en dat komt door de menselijke en behoorlijk realistische toon die Roland Dorgelès neerzet.

In Houten Kruisen vertelt Dorgelès vanuit het perspectief van de Franse soldaat, Jacques Larcher.

Lees meer